Το φορτίο της ετερονομίας 

Στη συλλογή διηγημάτων του Κωνσταντίνου Λίχνου, «Οι αχθοφόροι», η πεζογραφία μετατρέπεται σε ανατομικό νυστέρι της νεοελληνικής ιστορικής διαδρομής. Ο τίτλος εμπεριέχει μια διττή μεταφορά: οι χαρακτήρες δεν επωμίζονται απλώς τα υλικά φορτία της επιβίωσης, αλλά κυρίως το ασήκωτο βάρος κοινωνικών δομών που συγκροτήθηκαν ερήμην τους. Εξετάζοντας το έργο υπό το πρίσμα της φιλοσοφίας του Κορνήλιου Καστοριάδη, διαπιστώνει κανείς πώς η μυθοπλασία αναμετριέται με την ένταση ανάμεσα στη θεσμισμένη ετερονομία και την αναζήτηση της αυτονομίας.

Κεντρικός άξονας στη σκέψη του Καστοριάδη είναι η διάκριση ανάμεσα στη «θεσμισμένη κοινωνία» (société instituée), η οποία τείνει να αποκρύπτει τον ίδιο τον κοινωνικό χαρακτήρα των θεσμών και των σημασιών της, παρουσιάζοντάς τα ως δεδομένα, φυσικά ή υπερβατικά, και τη «θεσμίζουσα κοινωνία» (société instituante), που συνδέεται με τη δυνατότητα ριζικής δημιουργίας και αυτοκαθορισμού.

Στο «Απαγορεύεται το ουρείν» (1956), ο Αντώνης, απολυμένος από τη «Ρετσίνα» λόγω περικοπών, ξεφορτώνει ψάρια στο λιμάνι του Πειραιά επί είκοσι χρόνια, κλείνοντας τα αυτιά του στους συνδικαλιστές· «συνέχισε να δουλεύει, ακόμη και μετά απ’ τη δολοφονία των λιμενεργατών στην Καλαμάτα». Η υποταγή του δεν χρειάζεται να του επιβληθεί με βία· την έχει αφομοιώσει ως φυσική τάξη των πραγμάτων. Η αδυναμία του ατόμου να συλλάβει τον εαυτό του ως δημιουργό της ιστορίας φωτίζει την «ετερονομία»: ο νόμος και η ανάγκη βιώνονται ως εξωτερικές επιταγές.

Η «Ανάσταση» δείχνει την απόδοση του νόμου σε μια πηγή έξω από την κοινωνία. Ένα ολόκληρο χωριό πιστεύει ότι ο νεκρός ιερέας του αναστήθηκε, ενώ ο ίδιος καλλιεργούσε στο ποίμνιό του την παθητική προσμονή της μεταθανάτιας ζωής. Η θρησκεία λειτουργεί εδώ όπως την περιγράφει ο Καστοριάδης: ως θέσμιση που κρύβει τον κοινωνικό της χαρακτήρα πίσω από μια υπερβατική προέλευση.

Στο «Καλή δύναμη σ’ εμάς» (1967), ο Γιώργης προβλέπει τη δικτατορία και διαφωνεί με την καθοδηγήτριά του: «Παντού Ε.Δ.Α. βλέπω, ενώ το κόμμα έχει καταστεί πολιτικό φάντασμα». Η καθοδηγήτρια επιμένει στη γραμμή του κόμματος. Η γραφειοκρατική λογική, που ο Καστοριάδης είχε εντοπίσει στο «Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα», αναπαράγεται μέσα στο ίδιο το κίνημα που διεκδικεί τη χειραφέτηση: το κόμμα γίνεται αλάνθαστη αρχή, και η συλλογική δράση υποκαθίσταται από την προσμονή μιας λύσης που έρχεται «από τα πάνω».