Ζούμε στην εποχή της μεγάλης αποσύνθεσης των σταθερών. Η διεθνής αρχιτεκτονική που οικοδομήθηκε πάνω στα ερείπια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ένα θεσμικό οικοδόμημα που για δεκαετίες φάνταζε ακλόνητο και αυτονόητο, μοιάζει σήμερα με παλαιό σκηνικό θεάτρου που καταρρέει αργά κάτω από το βάρος της ίδιας του της ιστορίας.

Σε κοινό τους άρθρο στο περιοδικό The Economist, ο πρωθυπουργός του Καναδά, Μαρκ Κάρνεϊ, και ο πρόεδρος της Φινλανδίας, Αλεξάντερ Στουμπ, έθεσαν τον δάκτυλον επί τον τύπον των ήλων. Υποστήριξαν με παρρησία ότι ο κόσμος μας δεν βιώνει απλώς μια ακόμη συγκυριακή κρίση, αλλά μια βαθιά, μη αναστρέψιμη δομική αναδιάρθρωση. Η παραδοσιακή εποχή των δεδομένων συμμαχιών και των παγιωμένων γεωπολιτικών ισορροπιών έχει τελειώσει οριστικά. Στη θέση της αναδύεται ένας κόσμος ρευστός, όπου θα κυριαρχούν οι ευέλικτες, μεταβαλλόμενες συνεργασίες και οι συμμαχίες κατά περίπτωση (ad hoc), μια μορφή «μεταβλητής γεωμετρίας» των διεθνών σχέσεων.

Αυτή η διαπίστωση αποκτά μια ιδιαίτερη πνευματική και υπαρξιακή βαρύτητα αν την αντικρίσουμε μέσα από το πρίσμα της σύγχρονης φιλοσοφικής και κοινωνικής σκέψης. Δεν πρόκειται απλώς για μια διπλωματική ή τεχνοκρατική αναπροσαρμογή, αλλά για την απόλυτη επικράτηση αυτού που ο κοινωνιολόγος Ζίγκμουντ Μπάουμαν ονόμασε «ρευστή νεωτερικότητα». Σε μια τέτοια μεταβατική πραγματικότητα, οι συλλογικοί θεσμοί χάνουν τη στερεότητά τους πριν καν προλάβουν να παγιωθούν, και τα υποκείμενα, όπως ακριβώς και τα σύγχρονα κράτη, υποχρεούνται να ζουν σε μια διαρκή κατάσταση ετοιμότητας, αβεβαιότητας και εγρήγορσης. Η πρόταση των δύο ηγετών για μια στρατηγική που ονομάζουν «ρεαλισμό βασισμένο στις αξίες» αποτελεί μια τολμηρή, βαθιά στοχαστική απόπειρα να γεφυρωθεί το χάσμα ανάμεσα στην κυνική realpolitik και τον ουτοπικό ιδεαλισμό. Είναι μια προσέγγιση που επιμένει να παραμένει προσηλωμένη στις θεμελιώδεις αρχές της ελευθερίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της βιωσιμότητας και της αλληλεγγύης, αναγνωρίζοντας όμως ταυτόχρονα, με αφοπλιστική ειλικρίνεια, ότι δεν συμμερίζονται όλοι οι διεθνείς εταίροι τις ίδιες ηθικές αφετηρίες.

Αυτός ο «ρεαλισμός των αξιών» μάς αναγκάζει να επανεξετάσουμε την ίδια την έννοια της ηθικής στην πολιτική και την κοινωνία. Μας φέρνει αναπόφευκτα στον νου τη σκέψη του Μαξ Βέμπερ για την «ηθική της ευθύνης», η οποία δεν αρκείται στην υποκειμενική καθαρότητα των προθέσεων, αλλά συνυπολογίζει τις πραγματικές συνέπειες των πράξεων μέσα σε έναν ριζικά ατελή και συχνά εχθρικό κόσμο. Ο πολιτισμός μας ανέκαθεν υπήρξε το προνομιακό εκείνο πεδίο όπου δοκιμάζονται οι αντοχές των ανθρώπινων αξιών απέναντι στην τραχύτητα και τη βία της πραγματικότητας. Όταν ο Κάρνεϊ και ο Στουμπ απορρίπτουν τόσο την άκαμπτη, δογματική προσκόλληση σε ένα δυσλειτουργικό πολυμερές σύστημα όσο και την ψυχρή λογική της καθαρής ισχύος που θα οδηγούσε στην πλήρη αποδόμησή του, ουσιαστικά αναζητούν μια νέα αφηγηματική γραμμή για την ανθρωπότητα. Μια γραμμή που αποφεύγει τον στείρο συντηρητισμό αλλά και τον ισοπεδωτικό μηδενισμό.